Tarło Mikołaj h. Topór (ok. 1535–1571), dworzanin królewski, chorąży sandomierski.
Był młodszym synem cześnika kor. Jana (zob.) i Doroty, córki kaszt. sądeckiego Jana Tarnowskiego «Ciężkiego». Miał brata Jana (zob.) oraz siostry: Annę, żonę chor. halickiego Stanisława Herburta, i Elżbietę, wydaną za mąż za star. czerwonogrodzkiego, późniejszego woj. ruskiego i hetmana w. kor. Jerzego Jazłowieckiego (zob.).
W grudniu 1550 w Krakowie uczestniczył T. w pogrzebie ojca i uregulowaniu najpilniejszych spraw majątkowych; jako niepełnoletni przeszedł wówczas na sześć lat pod opiekę stryja, Gabriela (zob.). Od 19 VIII 1551 studiował nauki wyzwolone na uniw. w Ingolstadzie, od wiosny r.n. uczył się zapewne przez jeden lub dwa semestry na uniw. w Wiedniu, po czym wrócił do kraju. Dn. 20 IX 1553 w Krakowie otrzymał z cesji stryja, Gabriela urząd chor. sandomierskiego. Zaraz potem ponownie wyruszył za granicę (w dn. 21 i 22 IX t.r. otrzymał listy polecające od króla Zygmunta Augusta i królowej Katarzyny), zamierzając udać się do Włoch. Nie wiadomo, czy tam dotarł; być może ograniczył podróż tylko do Austrii, skoro już w kwietniu 1554 przebywał w Lublinie. Dn. 5 II 1555 w Wilnie wstąpił na dwór królewski z sześciokonnym pocztem. Niebawem po raz kolejny wyjechał za granicę; w czerwcu ponownie odwiedził Ingolstadt, ale już pod koniec t.r. był w kraju i przez kilkanaście miesięcy zajmował się głównie sprawami majątkowymi. Latem i jesienią 1557 był z dworem królewskim w Wilnie, skąd w 2. poł. listopada t.r. wyjechał do Małopolski. W kwietniu 1558 wraz z grupą szlachty najechał zbrojnie Sanok. W grudniu t.r., podczas sejmu piotrkowskiego, wrócił na dwór królewski, i przez następne pół roku przebywał w otoczeniu Zygmunta Augusta. Razem ze stryjem Gabrielem przyjął w kwietniu 1559 do swego herbu Wawrzyńca z Kazimierza.
T. sprzyjał protestantyzmowi. W sierpniu 1558 został pozwany o zbrojny najazd na plebanię we wsi Rogi w ziemi sanockiej. Wiadomo, że dziesięciny, należne kapit. św. Floriana w Krakowie pobierane w l. 1559–68 od mieszczan z Dębowca, obracał na własny użytek. Razem z bratem Janem uczestniczył we wrześniu 1560 w obradach synodu ewangelickiego w Książu. Na ratuszu krakowskim podpisał 10 XI 1561 taryfę wojewodzińską dla woj. krakowskiego, wydaną przez woj. Spytka Jordana. Coraz rzadziej przebywał na dworze królewskim, choć od 30 IX 1562 służył z powiększonym, ośmiokonnym pocztem. Był przy królu podczas sejmu piotrkowskiego 1562/3 r. i sejmu warszawskiego 1563/4 r. W wojnie z Moskwą o Inflanty dowodził w r. 1564 jako rotmistrz 50-konną chorągwią; rotmistrzem zaciągniętej doraźnie chorągwi został również w r. 1566. Służbę dworską zakończył 1 XI 1565. Był w Lublinie podczas sejmu 1566 r. Przybył także na sejm lubelski 1569 r. i został pozwany przed sąd sejmowy o niedopuszczenie do lustracji Dębowca, po rozpatrzeniu uznano jednak, że dobra te nie podlegają lustracji. Wypełniając wolę zmarłego stryja Gabriela, zapisał w czasie sejmu wspólnie z bratem Janem 10 tys. złp. na rzecz szpitala i kościoła w Bobrownikach.
W wyniku działu majątkowego z dn. 24 V 1551 objął T. głównie królewszczyzny, na które w r. 1554 uzyskał od władcy zapis dożywocia: tenutę dębowiecką (m. Dębowiec z przedmieściem, wsie: Brzeście, Dąbrowa, Gorzyce, Łazy, Łężany, Majscowa, Markuszka, Wola Dębowiecka, Załęże i Zarzecze) w pow. bieckim oraz wsie Gruszówka, Lubatówka, Małe i Duże Stróże, Miejsce, Rogi i Sanoczek w ziemi sanockiej. Z dóbr dziedzicznych otrzymał Ilkowice, Janikowice, Otfinów, Racławice, Rudno i część w Górnych Łąkach w pow. wiślickim i pilzneńskim. Jego majątek dziedziczny nie uległ większym zmianom; w r. 1553 pozyskał jedynie części we wsiach Łąki i Zwiernik w pow. pilzneńskim, miał również kamienicę w Krośnie. Wspólnie z bratem posiadał po ojcu prawa spadkowe do majętności bobrownickiej w ziemi stężyckiej i tenuty drohowyskiej w ziemi lwowskiej oraz kilka sum dłużnych; na mocy przywileju królewskiego z 6 I 1554 tenutę drohowyską wykupił z rąk bratanków stryj Gabriel i 30 IX 1564 ustąpił ją T-le. Zapisał mu ponadto w testamencie z marca 1565 połowę swego majątku (głównie sumy pieniężne, wierzytelności i rzeczy ruchome) oraz nakazał egzekutorom spłacić jego długi, upominając go zarazem, by był «opatrzniejszy», bowiem w przyszłości nie będzie już nikogo, «kto by go tak często wykupował». T. jesienią 1568 odkupił od Wacława Dzieduszyckiego dzierżawę królewskiego m. Horożana Duża oraz wsi Horożana Mała i Ryczychów koło Drohowyża. Jako dzierżawca królewszczyzn dążył do zwiększenia obciążeń ich mieszkańców, wywołując liczne konflikty i prześladując chłopów za wnoszone do króla skargi. Zlekceważył m.in. wyrok Zygmunta Augusta z 21 IX 1558, nakazujący powrót do dotychczasowych zwyczajów oraz list żelazny, zakazujący zemsty na skarżących; kmieci uwięził, a wypuścił ich dopiero po zapłaceniu 2 złp. od osoby. Gdy mieszkańcy Horożany Dużej odmówili mu dowożenia materiałów budowlanych do Drohowyża, wystarał się 25 II 1570 w Warszawie o przywilej, zezwalający na założenie na gruntach drohowyskich m. Mikołajowa (został wówczas nazwany, zapewne przez pomyłkę, dworzaninem i sekretarzem królewskim), a 4 III t.r. doprowadził do pozbawienia Horożany prawa magdeburskiego. W l. 1570–1 spierał się ze star. lwowskim Mikołajem Herburtem, który zarzucił mu zabór należących do starostwa gruntów i lasów. T. zmarł między 24 II a 9 V 1571, został pochowany w kaplicy kościoła w Otfinowie, gdzie umieszczono jego nagrobek, wykonany po 23 III 1573 w warsztacie rzeźbiarza Sebastiana Czeszka przy współpracy Franciszka Quadro, zwanego Krotochwilą (zniszczony zapewne w r. 1657).
Prawdopodobnie od r. 1557 był T. żonaty z Jadwigą (zm. przed 21 IV 1606), córką kaszt. sanockiego Andrzeja Stadnickiego (zob.) i Katarzyny Kmicianki; żonie zapisał 4 VI 1565 w grodzie przemyskim 2 tys. złp. oprawy posagu i wiana. Po matce Jadwiga była współsukcesorką majątku Kmitów; mocą działu majątkowego z r. 1580 objęła część Leska i klucz olszanicki w ziemi sanockiej. Prowadziła aktywną działalność majątkową, ufundowała również kilka świątyń katolickich i prawosławnych. W małżeństwie tym miał T. córkę Jadwigę, która przed 8 X 1571 poślubiła kuchmistrza kor. Jerzego Mniszcha (zob.).
Dworzaczek; Katalog dokumentów Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Wr. 1953 I; Niesiecki; Paprocki; Urzędnicy, IV/3; – Barycz H., Z dziejów polskich wędrówek naukowych za granicę, Wr. 1969; Chachaj M., Wykształcenie Tarłów od połowy XV do połowy XVII wieku, w: Tarłowie. Rola i znaczenie rodziny w dziejach ogólnonarodowych i lokalnych XVI–XIX wieku, Red. H. Gmiterek, A. Szymanek, Janowiec 2006 I 61–2; Chłapowski K., Realizacja reform egzekucji dóbr 1563–1665. Sprawa zastawów królewszczyzn małopolskich, W. 1984; tenże, Starostowie w Małopolsce 1565–1668, w: Społeczeństwo staropolskie, W. 1986 IV 121, 138; Dworzaczek W., Hetman Jan Tarnowski. Z dziejów możnowładztwa małopolskiego, W. 1985; Dzieje UJ, I; Ferenc M., Dwór Zygmunta Augusta. Organizacja i ludzie, Kr. 1998; Fijałek J., Tarłowie. Znamienitego rodu początki i świetność, „Przegl. Hist.” T. 10: 1910 s. 189–93, 197–204, 338–40; Frazik J. T., Kontrakty Sebastiana Czeszka na prace rzeźbiarsko-kamieniarskie dla zamku w Dubiecku, „Biul. Hist. Sztuki” R. 32: 1970 s. 402; Golichowski N., Kościół OO. Bernardynów we Lwowie, Lw. 1911 s. 65–6; Leśnik F., Krosno w czasach Odrodzenia. Studia nad społeczeństwem, Kr. 1992 s. 95, 194; Łoziński W., Prawem i lewem. Obyczaje na Czerwonej Rusi w pierwszej połowie XVII wieku, Kr. 1957 I–II; Marchwińska A., Królewskie dwory żon Zygmunta Augusta. Organizacja i składy osobowe, Tor. 2008; Piekosiński, Rycerstwo, I; Plewczyński M., Materiały do zagadnienia liczebności i organizacji wojska polskiego w latach 1506–1573, „Studia i Mater. do Hist. Wojsk.” T. 33: 1990 s. 340–42; Polacy na studiach w Ingolsztacie, Wyd. P. Czaplewski, P. 1914 s. 102; Ruta Z., Szkolnictwo w powiecie dąbrowskim w okresie przedrozbiorowym, w: Dąbrowa Tarnowska. Zarys dziejów miasta i powiatu, Red. F. Kiryk, Z. Ruta, W.–Kr. 1974; Sarna W., Opis powiatu jasielskiego, Jasło 1908; Vojtovyč L., Ranna istorija mista Mykolajeva nad Dnistrom (1570–1772), w: Kriz’ stolittja. Studiї na pošanu Mykoly Krykuna z nahody 80-riččja, L’viv 2012 s. 327–32 (częściowo pomylony z Mikołajem, chor. przemyskim); Wardzyński M., „Alabastry ruskie” – dzieje eksploatacji i zastosowania w małej architekturze i rzeźbie na Rusi, w Koronie i na Śląsku w XVI wieku, w: Między Wrocławiem a Lwowem. Sztuka na Śląsku, w Małopolsce i na Rusi Koronnej w czasach nowożytnych, Red. A. Betlej i in., Wr. 2011; Żołądź-Strzelczyk D., Peregrinatio academica. Studia młodzieży polskiej z Korony i Litwy na akademiach i uniwersytetach niemieckich w XVI i pierwszej połowie XVII wieku, P. 1996; – Akta grodz. i ziem., X; Akta synodów różnowierczych w Pol., II; Cui contingit nasci, restat mori. Wybór testamentów staropolskich z województwa sandomierskiego, Oprac. M. Lubczyński i in., W. 2005; Elementa ad fontium editiones; Górnicki Ł., Dworzanin polski, Oprac. R. Pollak, Wr. 1954; Kilka zabytków ustawodawstwa królewskiego i wojewodzińskiego w przedmiocie handlu i ustanawiania cen, Wyd. B. Ulanowski, „Arch. Kom. Prawn.” T. 1: 1895; Lustracja województwa krakowskiego 1564, Wyd. J. Małecki, W. 1962 I; Materiały do dziejów robocizny w Polsce, Wyd. S. Kutrzeba, „Arch. Kom. Prawn.” T. 9:1913; Matricularum summ., IV, V nr 1190, 1711, 2088, 3033, 3184, 3855, 3856, 4004–4007, 5035, 5063, 5302, 6061, 6425, 6446, 6756, 8685, 10248, 10249, 10361, 10363, 10752, 10764, 10784, VI; Regestra thelonei Vlad.; Sumariusz Metryki Koronnej. Seria Nowa, Red. W. Krawczuk, W. 2010–12 IV–VI; Umowa o wykonanie nagrobka Mikołaja Tarły w Otwinowie, Wyd. T. Mańkowski, „Dawna Sztuka” T. 1: 1938 z. 3 s. 246; – AGAD: Arch. Skarbu Kor. I, Rachunki Królewskie, nr 110 k. 76v–7, 131v, 385, nr 183 k. 24, 118v, Metryka Kor. t. 79 k. 244–4v, 291v–2, t. 80 k. 21–2, 204, t. 82 k. 577v–8v, t. 83 k. 389, t. 84 k. 372–2v, t. 86 k. 353–62, t. 90 k. 286, t. 95 k. 78–9v, t. 99 k. 239v–40, t. 101 k. 383, 389, t. 105 k. 306–19v, t. 107 k. 193, 196–7, 201, t. 108 k. 123–7, t. 110 k. 217v–20v, t. 111 k. 218v–23, 228–32, 290–1v, 293–5v, t. 120 k. 198v–201v, t. 128 k. 30–1v; AP w L.: Księgi grodzkie lub. Relacje (RMO), t. 14 s. 29–9v, Księgi ziemskie lub., t. 95 k. 568–70, t. 128 s. 178v–81v, t. 132 k. 352v–3; Arch. Narod. w Kr., Oddz. na Wawelu: Castr. Biec., t. 12 s. 856, 940–1, 1013–14, 1106–9, 1599, 1635–6, 1652, 1668–9, 1673, 1699–700, 1745–6, 1798–9, t. 13 s. 109, t. 14 s. 14, t. 15 s. 8–10, 145–7, 434–5, 498, 494–5, 561, 655, t. 16 s. 177, 230, 291–2, 303, t. 17 s 22, 73–4, 80–86, 105–6, 362, 437–41, 468, 501, t. 29 s. 30–36, 84–5, 561–5, 804–7, 959–63, 1294–6, t. 30 s. 449–50, t. 32 s. 588–93, t. 33 s. 89–90, 1369–74, t. 45 s. 899–900, Castr. Crac., t. 68 s. 1548–50, t. 86 s. 1511–14, t. 90 s. 1240–8, t. 121 s. 298–9, t. 155 s. 467–8, t. 162 s. 179–80, 195–6, Castr. Crac. Rel., t. 4 s. 1409–11, Terr. Biec., t. 13 s. 414, 434–6, 443–51, t. 14 s. 585–7, 1021–3, t. 15 s. 6, 18, 25, 233, 235, t. 16 s. 177–8, t. 18 s. 1105–7, 1152–5, 1181–2, 1425–6, t. 23 s. 727–35, 761–2, 765–9, t. 24 s. 1459–60, 1472, 1485, 1573–4, 1985–8, Terr. Crac., t. 33 s. 563–8, t. 37 s. 20–3, 59–63, t. 41 s. 721, t. 44 s. 792, t. 149 s. 73–6, 85–8, t. 191 s. 151–3, Terr. Pilzn., t. 6 s. 9, 16, 84, 92–3, 227, 729–31, 771–2, t. 7 s. 628–9, 867, t. 9 s. 10–12, 130–35, t. 11 s. 167–8, 178, 439–43, t. 12 s. 16, 45, 321, 341–4, 346, 455, t. 13 s. 163, 1007–9, t. 15 s. 381–2; Arch. Narod. w Kr., Oddz. przy ul. Siennej: Arch. Dzieduszyckich, Dok. perg., nr IV/11, V/03; Central’nyj deržavnyj istoryčnyj archiv Ukraїny we Lw.: F. 12 op. 1 spr. 12 s. 747, F. 13 op. 1 spr. 33 s. 162–9, spr. 284 s. 271–2, spr. 286 s. 32, F. 14 op. 1 spr. 42 s. 383–92, spr. 44 s. 1777–82, spr. 49 s. 593–8, spr. 50 s. 78–82, spr. 52 s. 537–41, spr. 62 s. 602–7, spr. 72 s. 315, F. 15 op. 1 spr. 17 s. 667–71, 794, 1076–8, 1083–5, 1109, 1119–22, 1126–8, 1138, 1296, spr. 18 s. 24, 35–6, 44–5, 91–2, 233–5, 240, 651–60, 851–2, 899–900, 902, 915–16, spr. 19 s. 178, spr. 22 s. 535, 557–9, spr. 23 s. 32, spr. 44 s. 273–4, 319–20, 325–6, 579–80, 680–1, spr. 47 s. 14, spr. 49 s. 66, 75–8, 115, 315–18, 637, 648–9, 683, spr. 52 s. 53, 447, spr. 141 s. 1622–3, 1902–4, spr. 142 s. 54–6, spr. 148 s. 27–8, spr. 159 s. 2947, F. 16 op. 1 spr. 1 s. 671–3, 848, spr. 5 s. 153–4, 571, 803–4, 919, 921, 969–71, 1008, 1048, 1057–8, 1125–9, 1253, 1257–8, spr. 6 s. 60–3, 197–8, spr. 7 s. 28–30, 592–611, 760–5, spr. 8 s. 132–44, 157–9, 174–80, 224–8, spr. 9 s. 11–15, 99–105, spr. 12 s. 505–8, 569–9, 1002–3, 1076–9, spr. 13 s. 20, spr. 28 s. 19–34; L’vivs’ka naukova biblioteka im. V. Stefanyka w Lw.: F. 141 op. 1 spr. 295 k. 278–9v.
Mariusz Lubczyński